NIJGADH

गोकुल घोरसाइने
बारा १४, पौष

मध्य र पुर्वी तराईमा जंगली हात्तिको उपद्रोह अहिलेसम्म पनि जारी छ ।
मध्य तराईको बारा पसा्र र रौतहट र पुर्वी तराईको सर्लाहीदेखि झापा जिल्लासम्म्ाका गाउँघरमा परेर जगंली हात्तीको बथानले स्थानीय बासिन्दाहरुको ज्यान लिने घर भत्काइदिने र खेतवारीमा लगाएको ठुलो परिमाणको बाली खाएर किसानहरुलाई दुख दिदै आएका छन । जगंली हात्तिले गाउँलेहरुलाई हरेक बर्ष साउनदेखि मंसिर माहिनासम्म यसरी दुख दिर्दै आएकॊ छ ।
हात्तिको आक्रमणमा परेर यो बर्ष बारा र रौतहट जिल्लामा २ जानको ज्यान गइसकेको छ भने र पुर्वी तराईको सिराहामा मात्र ७ को मृत्यु भएको छ ।
मध्य तराईमा पसा्र वन्य जन्तु आरक्षको जगंलबाट निस्किएको हाँित्तको बथान र पुर्वी तराईमा स्थानिय रैथाने र झापामा भने भरतबाट आएका हात्तिको बथानले उपद्रोह मच्याउने गरेका छन ।
तराईमा प्रतेक बर्ष हात्तिको आक्रमणबाट दर्जनौको ज्यान जाने गरेको छ भने हजारौ हेक्टर क्षेत्रमा किसानहरुले लगाएको बाली हात्तिले खाएर नष्ट पार्दै आएका छन । किसानले खेतवारीमा लगाएको धान मकै र उखु बाली हात्तिले खाएर नास गर्ने गरेको छ । ती जिल्ल्ााहरुका जगंल छेउछाउका बस्तिहरुमा हात्तिको प्रकोप बढी रहेको पाइएको छ ।
तराईको जंगलमा हात्तीडण्डा हात्ती हिडने बाटो मा बस्ति बस्ााइन थालेपछि ती क्षेत्रहरु हात्तीको प्रकोप देखा परेकॊ विज्ञहरुले बताएका छन ।
पसा्र वन्य जन्तु आरक्षका वार्डेन बावुराम गोपाली यादव मानिसले हात्तीडण्डाको जंगल नासेर वस्ति बसाएकाले ती क्षेत्रमा केही बर्ष यता हात्तीको प्रकोप बढेको जगली हात्ती र मान्छेबीचको द्वन्द बिषयमा विद्यावारिधि समेत गरिरहनु भएका वार्डेन यादवले बताउनु भयो ।
हात्ति घुम्ने र चर्ने जंगलमा मानवबस्ति बसेपछि आहारको खोजीमा हात्तिको बथान गाउँमा पस्ाको र हात्तिकॊ आक्रमणमा परेर सर्वसाधारणले ठुलो धनजनको क्षति बेहोर्नु परिरहेको बताइएको छ । जंगली हात्तीको बथान प्राय सधै एउटै डण्डाको प्रयोग गरेर आहाराको खोजीमा एक ठाउको जंगलबाट अर्को जंगलमा आवत जावत गर्ने गर्दछन ।
हात्तीको बथानले लामो दुरीको यात्रा गर्दा पहिलैदॆखि प्रयोग गर्दै आएको एउटै बाटोको प्रयोग गर्ने र डण्डामा परेका गाविसहरुका बासिन्दाहरुलाई हात्तीले आक्रमण गर्ने बाली खाने र घर भत्काउने गरेको यादव बताउनु हुन्छ ।
पसा्र वन्य जन्तु आरक्षको जंगलमा रहेका हात्तीको बथान बषौै्रदेखि पश्चिममा नारायणी र पुर्वमा सर्लाहीको बागमती नदीसम्मको जंगलमा आहाराको खोजीमा विचरण गर्दै आएका छन । आहाराको खोजीको क्रममा आरक्षबाट जंगलबाट निस्किएका हात्तिले यस क्षेत्रको जंगलाम उपद्रोह मच्याउने गरेका छन । आरक्षमा ३ दर्जनको संख्यामा हात्तीको बथान रहेको अनुमान छ ।
सिराहा सप्तरी र झापामा देखा पर्ने हात्तिको संख्या पसा्र वन्य जन्तुआरक्षको भन्दा ठुलो रहेको बताइन्छ । यहाँको बथानले कोशी नदी पश्चिमका जिल्लालाई आधार बनाएर आवतजावत र घुमफिर गर्ने गरेका छन ।
हात्तिको प्रकोप देखा परेको भनिएका बारादेखि झापा जिल्ल्ाासम्मका सबै गाविसहरु केही दशक अघिमात्र हात्ति डण्डाको जगंल फडानी गरेर बसाइएका हुन । पहाडबाट बसाइसरेर तराईमा झर्ने क्रम तिब्र भएपछि ४ ५ दशक अघि यहाँको जंगल फडानी गरेर आवादी गरिएको हो । यो क्षेत्रमा जगंल फडानी गर्ने क्रम अहिले पनि जारी छ ।
जंगल फाडेर मानिसले हात्तीको चरण क्षेत्र विनास पारेपछि हात्ती गाउँमा नपस्ोर कहाँ जावस । यादव भन्नु हुन्छ । हात्ती गाउँमा पसेको होइन । मानिसले पो जंगलमा पसेर हात्तीलाई दुख दिदै आएको छ । उहाँले भन्नु भयो ।
वन फडानी र तिव्र जनसंख्या बृद्धिले तराईको यो क्षेत्रमा आगामी दिनहरुमा हात्तीको प्रकोप अझै बढदै जाने यादव बताउनु हन्छ ।
फडानसंगै जगंलमा हात्तीको आहाराको रुपमा रहेकॊ बाँस केरा र लहरे जातका घाँस जस्ता वनस्पति लोप हुदै गएकाले पनि बस्तिमा हात्ति पस्न थालेको बताइन्छ । वन अतिक्रमण र अति चरणले पनि जंगल पातलिने क्रम बढदो छ । किसानहरुले पालेका घर पालुवा पशु जगंलमा चराउनाले जंगलमा हात्तीको आहारमा कमी आएको हो ।
जंगलमा आहारा कमी हुदै गएपछि हात्तीको बथान दिनभरी जंगलमा बस्ने र रात परेपछि बस्ति र किसानहरुको खेतवारीमा पसेर बाली खाने गरेका छन ।
हात्ति धपाएर बाली जोगाउन प्रभावित क्षेत्रका किसानहरुले रातभरी जाग्राम बसेर गस्ति गर्ने गेरेको भएपनि प्रकोप नियन्त्रणमा आएको छैन । विधुतिय र काडे तारको प्रयोग पनि हात्ति नियन्त्रण गर्ने काममा असफल देखिएका छन ।
हात्ति नियन्त्रण गर्ने नाममा कतिपय अवस्थामा किसानहरुले हात्तिको बथानमा जथाभावी आक्रमण समेत गर्दै आएका छन । यस्तो कामले प्रकोपमा कमी आउनुको साटो हात्ति अझै आक्रमक बनेर समस्या अझै बढने बताइएको छ ।
तराईमा जैविक मार्गको निर्माण गरेर हात्तिको प्रकोप नियन्त्रण गर्नु पर्ने यादव बताउनु हुन्छ । परम्परागत रुपमा हात्ति हिडदै आएको बाटामा पर्नेे जंगलको संरक्षण गरेर जैविक मार्ग निर्माण गर्नु पर्ने उहाँले बताउनु भयो ।
त्यसैगरी जंगली हात्तीको प्रकोपबाट सुरक्षित हुन किसानहरुले परम्परागत कृषि बाली लगाउन छोडनु पर्ने वार्डेन बताउनु हुन्छ । किसानहरुले अन्न बालीको सट्टा अदुवा बेसार कुरिलो जस्ता नगदे र तोरी आलस र सुर्यमुखी फुल जस्ता तेलहन बाली लगाएर क्षेति कम गर्न सकिने उहाँले बताउनु भयो । हात्तिले यस्तो बालीे नखाने हुदा क्षेति कम हुने बताइन्छ ।